Vodič kroz prekid trudnoće na zahtjev u FBiH: Procedure, prava pacijentica i medicinski koraci
Kada žena u Federaciji BiH zatraži prekid trudnoće, ljekar specijalista ginekologije i akušerstva ima dva dana da utvrdi da trudnoća nije prešla deset sedmica i da zahvat neće neposredno ugroziti njen život ili zdravlje. Taj korak propisuje zakon. Sve što slijedi, od metode do kontrole, određuju ustanove.
Istraživanja ukazuju na izražen nedostatak informacija među građanima Bosne i Hercegovine kada je riječ o medicinskim i zakonskim procedurama prekida trudnoće. Prema anketi agencije Valicon provedenoj na uzorku od 550 punoljetnih osoba u februaru ove godine, čak 54 posto ispitanika navelo je da je slabo ili nikako upućeno u ovu tematiku. Slične rezultate zabilježio je i Sarajevski otvoreni centar (SOC) 2023. godine, gdje je među 163 ispitane žene s iskustvom prekida trudnoće njih 47,4 posto potvrdilo da tokom procesa nisu imale jasnu sliku o procedurama, institucijama kojima se trebaju obratiti niti o svojim pravima.
Prema Zakonu o uslovima i postupku za prekid trudnoće, zahtjev se predaje ustanovama sa službom za zdravstvenu zaštitu žena, pri čemu se pripremni pregledi vrše u domovima zdravlja, a sam zahvat u bolnicama. Izvođenje postupka na lični zahtjev potvrdili su Univerzitetski klinički centar Tuzla, Klinički centar Univerziteta u Sarajevu, Kantonalna bolnica 'Dr. Safet Mujić' u Mostaru, Kantonalna bolnica Zenica, Opća bolnica 'Prim. dr. Abdulah Nakaš' u Sarajevu, kao i registrovane privatne ustanove. Raniji podaci ukazuju da se zahvat obavljao i u bolnicama u Gračanici, Tešnju, Bihaću i Goraždu, dok u JU Bolnici Travnik navode da se postupku pristupa uz prethodni razgovor s ciljem odvraćanja pacijentice od zahtjeva.
Ljekar specijalista u roku od dva dana utvrđuje ispunjenost zakonskih uslova i sačinjava obavezni zapisnik nakon razgovora, anamneze te ginekološkog i ultrazvučnog pregleda, kojim se mora potvrditi trudnoća i utvrditi gestacijska dob. Stručnjaci naglašavaju da kašnjenje menstruacije mora biti najmanje sedam dana kako bi se ultrazvukom uočile strukture u uterusu, odbacujući zablude da pravilno izveden prekid nužno vodi ka neplodnosti. Pisani pristanak pacijentice je zakonski obavezan, a cjelokupna medicinska dokumentacija predstavlja profesionalnu i službenu tajnu.
Prekid trudnoće do desete sedmice izvodi se hirurškim ili medikamentoznim putem, pri čemu je hirurška metoda zastupljena u svim obuhvaćenim bolnicama. Medikamentozni prekid primjenjuje se u UKC-u Tuzla i ASA Bolnici, na KCUS-u se koristi nakon desete sedmice kod medicinskih indikacija, a u mostarskoj bolnici 'Dr. Safet Mujić' uz oksitocin i hospitalizaciju. U bolnicama u Zenici i Travniku medikamentozna opcija nije dostupna jer preporučeni lijekovi mifepriston i mizoprostol nisu registrovani u Agenciji za lijekove i medicinska sredstva BiH, pa im zdravstvene ustanove pristupaju isključivo putem interventnog uvoza uz odobrenje Federalnog ministarstva zdravstva.
Vrsta anestezije varira od ustanove do ustanove, u rasponu od lokalne i analgosedacije do kratkotrajne ili pune opće anestezije. Sam zahvat traje nekoliko minuta, nakon čega slijedi opservacija i otpuštanje pacijentice uz ljekarske upute, dok se kontrolni pregled planira u roku od sedam do deset dana. U situacijama kada trudnoća prelazi deset sedmica, postupak zahtijeva odobrenje posebne ljekarske komisije, s tim da zakonski okvir izričito zabranjuje prekid nakon 20. sedmice, osim u hitnim slučajevima direktne ugroženosti života žene ili ploda.
Finansijski teret prekida trudnoće na lični zahtjev snose pacijentice, a cijene su se prema evidencijama iz 2023. godine kretale između 100 i 500 KM, zavisno od ustanove i anestezije. Za maloljetnice mlađe od 16 godina zahtjev podnose roditelji ili staratelji uz komisijsko odlučivanje, dok se za starije od 14 godina zahtijeva njihova saglasnost, uz obavezu prijavljivanja svih zahvata u sistem RegiZ od 2023. godine. Istovremeno, stručnjaci poput prof. dr. med. sc. Lejle Mešalić iz Ljekarske komore Tuzlanskog kantona apeluju na formiranje savjetovališta i stavljanje kontraceptiva na esencijalne liste lijekova radi prevencije neželjenih trudnoća, uz napomenu da pacijentice u slučaju uskraćivanja zakonskih prava imaju mogućnost prigovora upravi ustanove, nadležnom ministarstvu i sudskim instancama.
